In de trein naar Dordrecht lees ik Lessons van Ian McEwan. Hij werd geboren in hetzelfde jaar als ik, maar anders dan ik heeft hij van schrijven zijn levenswerk gemaakt - een besef dat me vervult met zowel afgunst als bewondering. In een fragment gewijd aan de terechtstelling van een kleine groep Duitse dissidenten onder het bewind van Hitler en zijn schoftenbende, bereik ik de volgende zinsnede: '..while the country was in ruins and half the population was starving, and every German was still just waking from the nightmare to which they had all, or almost all, contributed..' Mijn aandacht wordt juist op dat moment getrokken door het gesprek tussen twee vrouwen naast en tegenover mij. Ze hebben het over Aleksej Navalny, die naar zojuist bekend werd, gisteren is 'overleden'. De oudere van de twee uit haar afschuw hierover - de jongere luistert belangstellend maar weet kennelijk niet goed wie Navalny is, of liever was. Vervolgens gaat het over Gaza en de massale slachting onder de Palestijnen. Een terloops opgevangen uitspraak blijft hinderlijk resoneren in mijn brein dat vergeefse pogingen doet om terug te keren naar mijn boek. 'Misschien is het maar goed dat je niet alles weet, want dan word je helemaal somber'. In stilte beaam ik dit. Kennis is macht, maar wanneer je je totaal machteloos voelt tegenover wereldwijde verderfelijke ontwikkelingen, dan wordt kennis een macht die neerdukt. 'Alles hangt met alles samen' hoor ik de jongere vrouw nog zeggen. 'Inderdaad', wil ik uitroepen, 'hoor maar eens wat McEwan hier schrijft over nazi-Duitsland!'. Maar we naderen station Dordrecht en ik vermoed dat ik hun volgende gespreksonderwerp zou worden. Je komt tenslotte zelfs in de trein niet iedere dag een zonderlinge grijsaard tegen die vanuit het niets tegen je begint te oreren.
Te voet vervolg ik mijn weg naar het Dordrechts museum, mijmerend over hoe alles met alles samenhangt. Hoe de 'Endlösung' van het Derde Rijk weerspiegeld wordt in de genocide waaraan de regering Netanyahu zich dagelijks schuldig maakt. Hoe Poetin's stelselmatige liquidatie van politieke tegenstanders voor Donald Trump een lustdroom is. Hoe gemakkelijk een volk, ook het onze, in de ban kan raken van een haatpredikende, gewetenloze schurk.
En dat, oude vriend, brengt me op jouw pleidooi voor PVV-vrije zones. Want, hoe geestig en speels die gedachte ook is, ze onderstreept de diepe verontrusting die in jou en mij heerst nu we de verdere opkomst van Geert Wilders en zijn onfrisse clubje meemaken. Het politieke wonder Omtzigt viel smadelijk door de mand toen hij aankondigde eerst nog wat grondwettelijke kwesties te willen bespreken vooraleer hij overwoog in zee te gaan met de man die het woord 'kopvodden' introduceerde en een menigte ophitste met de vraag of wij meer of minder Marokkanen willen.
We kunnen niet meer wegkijken, het fenomeen Wilders niet langer negeren. Hier is sprake van een beweging die groter en krachtiger wordt terwijl wij ons blijven afvragen welk weldenkend mens ooit op zo'n charlatan zou stemmen. Dat doen mijn Amerikaanse vrienden ook als ze kijken naar het monsterlijke gedrocht dat de Republikeinse partij geworden is. Bij de vraag hoe we het tij kunnen keren past niet zomaar een eenvoudig en praktisch uitvoerbaar antwoord. Ik kom niet verder dan: praat met je medemensen, probeer hen te overtuigen, schrijf over wat je verontrust. Echter, jij en ik beseffen dat we preken voor onze eigen piepkleine parochie terwijl de vos Wilders de passie preekt voor massa’s.
Waaruit halen we nog optimisme? Oorlogen, milieurampen, steeds ongelijker verdeling van welvaart, voedsel en kansen bepalen ons tijdsbeeld. Daarmee geconfronteerd kunnen we niet anders dan een weinig dappere uitweg kiezen: onze hoop vestigen op de volgende generaties. Greta Thunberg spreekt ons aan omdat ze zo jong is. Als ik mijn zoon in zijn theatervoorstelling ‘Kamikaze Copiloot’ hoor spreken over angst, over de prijs die anderen betalen voor onze vermeende vrijheid, denk ik: gelukkig, hij bereikt meer mensen dan ik. En ter afsluiting wil ik je aandacht vestigen op de maiden speech van Esmah Lalah in de Tweede Kamer. Zo jong is ze, zo welbespraakt, gepassioneerd en onbevreesd, trots haar hoofddoek dragend. En met haar Brabantse tongval onderstreept zij dat wij allen Nederlanders zijn, niet alleen die verkrampte, bleke bangbroeken die door Geert op 1 worden gezet.
Overigens ondersteun ik van harte dat idee van PVV-vrije zones, zolang weldenkende Hagenaars maar overal in de stad mogen parkeren. Anders wordt het onuitvoerbaar.
Lieve Frank en Jos,
BeantwoordenVerwijderenWat kunnen jullie eloquent je verontrusting delen over de wereldpolitiek. Petje af. Ik voeg er graag een persoonlijke noot aan toe.
Die heeft alles te maken met de vraag: wat onderscheidt ons als ouderen van toen we jonger waren? Aftakeling ongetwijfeld, maar liever noem ik wijsheid. Al weet ik niet precies wat wijsheid is. Het lijkt me een mengsel van begrip, oprechtheid, openheid, mildheid, nuance en bezinning.
De tranen van Derk Sauer en die van een nieuwslezer over Poetins wreedheid, toen Navalny stierf, leken me wijsheid. Ze drukten het lijden onder een tiran uit, zonder zwakte. Bij het lezen van verbale hatelijkheden over haatpredikers en verbanning van oprotzeloten, mis ik wijsheid.
Als leidraad voor je blog zou ik ook jullie, lieve leeftijdgenoten, graag wijsheid ter overweging geven. Waarmee jullie, ouderen, je kleinkinderen hoop geven voor hun toekomst.
Margot
Lieve Margot,
VerwijderenSpoiler alert: ook ik weet niet wat wijsheid is. Wat mij nog van enig nut lijkt is mijn verontwaardiging, woede en geschoktheid over gruweldaden en volksmennerij te uiten in woord en geschrift - en tevens te wijzen op de alarmerende parallellen die ik zie. Aan hatelijkheden kom ik niet eens toe: ik noem mannen als Hitler, Netanyahu, Poetin en Trump schoften en schurken. Dat zijn ze in mijn ogen ook en helaas zie ik in ons land politici die bij dat rijtje aansluiten. Op hen richt ik mijn pijlen - en al zie ik mijn invloed als uiterst beperkt, mijn enige antwoord is erover te spreken en te schrijven in de hoop anderen te bewegen niet achter zulke bedenkelijke 'leiders' aan te lopen. Daarnaast wijs ik op de inspirerende rede van een jong kamerlid, om te benadrukken dat er ook in de politiek inspirerende, navolgenswaardige stemmen opklinken.
Frank's stukje was meer badinerend van karakter, maar ironie is een gerechtvaardigd wapen in de strijd tegen de verloedering van normen en waarden. Toch? Wel vond ik het zaak om in mijn reactie juist de oprechte verontrusting te benoemen die onder die ironie ligt.
Terug naar wijsheid. Het enigszins aangepaste citaat waarmee Frank zijn stukje afsluit deed mij denken aan de woorden van Dylan Thomas die me al een lezend leven lang dierbaar zijn:
Do not go gentle into that good night,
Old age should burn and rave at close of day;
Rage, rage against the dying of the light.
Ook al zijn de tranen van Derk Sauer mij uit het hart gegrepen - de wijsheid van Dylan Thomas is er niet minder krachtig om.
Liefs, ook aan Frank,
Jos
Lieve Jos,
VerwijderenAlles wat je schrijft is waar, en wat ik schrijf al evenzeer.
Ik moest denken aan je adolescente kleindochter, die veel indruk op me heeft gemaakt. Ze is verontrust, terecht. Voor het eerst in haar bewuste leven beseft ze dat sommige machthebbers schoften en schurken zijn, die gruweldaden plegen en het volk verlakken. Jij snapt heel goed dat ze verontwaardigd, woedend en geschokt is. En dat begrip toon je haar. So far, so good. Alleen, wanneer jij meegaat in die verontwaardiging, woede en shock, wie is dan haar baken in haar emotionele storm?
Wat is wijsheid in deze kwestie? Ik doe een gooi. Als oude, wijze, mensen, beseffen we allang dat een beperkt percentage van de mensheid behept is met haat en vernietigingsdrang, die zich uit in wreedheid en volksmennerij. Daar moet vooral niemand in trappen, en waar mogelijk zou men zich ertegen moeten verzetten. Maar uitroeien kan men het kwaad niet, het is een natuurverschijnsel. Eenieder moet daarmee zien te leven, het slikken zonder te stikken.
Zonder dat we ze ontkennen, zou dat soort wijsheid de emotie over deze natuurverschijnselen kunnen temperen. Meelevend met de heftige emoties van de jongere generaties, maar er zelf niet door beheerst, zouden wij ouderen hun aandacht breder moeten richten. Op pogingen tot overleving, op de noodzaak om zich erop in te stellen, erop voorbereid te zijn, zich ertegen te wapenen en te verweren. Net als bij aardbevingen, blikseminslag en overstromingen.
Daarom lijkt het me wijs, als wij oudjes de verontwaardiging en woede over deze verschijnselen te boven komen. Wellicht zou je In je geschriften inspirerende kamerleden centraal moeten stellen in plaats van ze alleen te vermelden.
Wel ziet het ernaar uit dat Dylan Thomas wat meer strijdbaarheid van ons verwacht.
Hartelijke groet, Margot
Lieve Margot,
BeantwoordenVerwijderenIs het niet te beperkend om wijsheid maar een enkele uitingsvorm te gunnen? Als mijn kleindochter zich bedrukt voelt door al het leed in de wereld, probeer ik haar te troosten en gerust te stellen, zo goed als ik dat kan. Ze is kunstzinnig. Ik troon haar mee naar de tentoonstelling van Ai Wei Wei in De Kunsthal om haar te laten zien dat hij iets anders doet met zijn verontwaardiging dan er wakker van liggen. Als ik het met mijn vrienden heb over complottheorieën, verrechtsing en enggeestigheid, neem ik geen blad voor de mond. Als ik met Frank schrijf over wat ons beweegt, uit ik hartstochtelijk mijn diepe afkeer van wandaden en kiezersbedrog - daarbij man en paard noemend. Als ik spreek met een stadsgenoot die zich opwindt over het aantal 'buitenlanders' op de Haagse markt, probeer ik te begrijpen waaruit zijn onlustgevoelens voortkomen. Op basis van dat begrip is een gesprek mogelijk. Kortom, het orgel dat we in de communicatie kunnen bespelen heeft vele registers, en welk register we kiezen is doorgaans contextgebonden.
Wat mij, geconfronteerd met onrecht en misdadig gedrag niet goed afgaat, is alleen maar slikken. Het citaat uit Lessons van McEwan zegt dat bijna alle Duitsers (het actieve verzet tegen Hitler's regime bleef beperkt tot enkele honderden) op een of andere wijze hadden bijgedragen aan de nachtmerrie waaruit ze aan het eind van de oorlog ontwaakten. Een groot deel van de bevolking deed dat door te zwijgen en te slikken.
Vooralsnog genoeg hierover? Ik geloof niet dat onze posities lijnrecht tegenovergesteld zijn. Eerder gaat het, denk ik, om verschillende accenten en nuances. En ja, wellicht ben ik op mijn oude dag minder mild dan van me verwacht wordt. Dylan Thomas kan trots op me zijn.
Liefs, Jos
Beste Jos,
BeantwoordenVerwijderenDank voor je uitgebreide reactie. Dat we op veel verschillende manieren op elkaar kunnen reageren onderschrijf ik van harte. Dat je hartstochtelijk je diepe afkeer wilt uiten van wandaden en kiezersbedrog, mij hoor je er niet over. Mijn bijdrage gaat slechts over het perspectief van waaruit je dat doet. Is het er een waarbij afkeer de basis voor verdere reflectie en actie vormt of blijft het bij afkeer en verontwaardiging?
Als vorm van nadere reflectie noemde ik ‘wijsheid’, waarmee ik de acceptatie bedoel van het historische gegeven van altijd nieuwe, wrede potentaten. Een acceptatie die ons in staat stelt ons op dit gegeven in te stellen en ons ertegen te wapenen.
Nog eens overlezend hoe ik dat heb geformuleerd, vrees ik dat ik ruimte heb gelaten voor misverstanden. Het historische gegeven heb ik ‘natuurverschijnsel’ genoemd, dat er altijd nieuwe potentaten zullen zijn heb ik ook met ‘het kwaad’ aangeduid en ‘acceptatie’ ook met ‘slikken.’
Zo zou het zomaar kunnen lijken dat het wijsheid is om wrede heersers en hun wandaden te accepteren. Die zin lijk jij althans eraan te geven. Immers, je zegt in je repliek dat je onrecht en misdadig gedrag niet zomaar zou kunnen slikken. Waarbij je me ook wijst op het zwijgen en slikken van de Duitsers, die daarmee bijdroegen aan de nachtmerrie van de oorlog.
Eerlijk gezegd schokt me dat, alsof wijsheid als invalshoek zich zou lenen voor het wegkijken van de Holocaust. Met zo’n bijdrage wil ik nooit geassocieerd worden.
En verder snap ik Dylan Thomas toch niet goed. Vechten tegen het sterven van het licht, wat is dat voor vergeefse strijd? Sterven is een natuurverschijnsel waar we allemaal aan moeten geloven. Weet jij misschien waar hij op doelt?
Vriendelijke groet, Margot
Deze reactie is verwijderd door de auteur.
VerwijderenEven kort, twee dingen: 1. Nee, het blijft niet bij afkeer en verontwaardiging. In mijn stukje pleit ik voor het uitoefenen van eigen invloed, hoe beperkt die ook mag zijn. Ga het gesprek aan met je medemensen, probeer hen te overtuigen; vooral daarop komt het aan. 2. Verre zij het van mij om de woorden van een groot dichter absoluut te duiden. In mijn eigen lezing gaat Thomas minder tekeer tegen de fysieke dood dan tegen de duisternis die ons dreigt te overheersen. In die zin vond ik het sterven van het licht een treffende parallel met de enigszins verbogen regels die Frank aan het eind van zijn stukje citeerde.
VerwijderenDeze reactie is verwijderd door de auteur.
BeantwoordenVerwijderen